Khi thiết kế một website hay ứng dụng, người ta thường hình dung một người dùng điển hình: mắt sáng, tay nhanh, dùng thiết bị hiện đại trong điều kiện lý tưởng. Nhưng người dùng thật đa dạng hơn nhiều. Có người khiếm thị dùng công cụ đọc màn hình, có người khó cử động tay không dùng chuột được, có người lớn tuổi mắt kém, và có cả những người bình thường trong những hoàn cảnh khó khăn như ánh nắng chói hay một tay đang bận. Khả năng tiếp cận, hay accessibility, là việc thiết kế sản phẩm số để càng nhiều người càng dùng được, bất kể khả năng hay hoàn cảnh của họ. Nó thường bị xem như một mối quan tâm ngách, nhưng thực ra nó vừa là chuyện đúng đắn cần làm vừa mang lại lợi ích kinh doanh thật. Bài viết này giải thích vì sao.
Khả năng tiếp cận là gì và vì sao nó quan trọng
Khả năng tiếp cận là mức độ mà một sản phẩm số có thể được dùng bởi mọi người, bao gồm những người có khiếm khuyết về thị giác, thính giác, vận động, hay nhận thức. Một sản phẩm có khả năng tiếp cận tốt được thiết kế để hoạt động với những công cụ hỗ trợ mà người khuyết tật dùng, và để không tạo ra những rào cản khiến họ không dùng được. Nó là về việc mở cửa sản phẩm cho càng nhiều người càng tốt.
Điều này quan trọng vì nhiều lý do. Về mặt con người, việc loại trừ một nhóm người khỏi khả năng dùng sản phẩm chỉ vì họ có khiếm khuyết là một sự bất công có thể tránh được. Về mặt thực tế, số người có một dạng khiếm khuyết nào đó lớn hơn nhiều người ta tưởng, nên loại trừ họ là loại trừ một phần đáng kể người dùng tiềm năng. Hiểu khả năng tiếp cận không phải như một mối quan tâm ngách cho một nhóm nhỏ, mà như một khía cạnh cơ bản của việc làm sản phẩm cho con người, là điểm khởi đầu để coi trọng nó đúng mức.
Không chỉ dành cho người khuyết tật
Một hiểu lầm phổ biến là nghĩ accessibility chỉ liên quan tới người khuyết tật, một nhóm được cho là nhỏ. Thực tế, những thiết kế tốt cho khả năng tiếp cận thường cải thiện trải nghiệm cho tất cả mọi người. Chữ đủ lớn và tương phản tốt giúp người khiếm thị nhưng cũng giúp bất kỳ ai đọc trong điều kiện ánh sáng khó. Một sản phẩm dùng được không cần chuột giúp người khó vận động nhưng cũng giúp người đang dùng thiết bị cảm ứng. Phụ đề cho video giúp người khiếm thính nhưng cũng giúp người xem ở nơi không tiện bật tiếng.
Hiện tượng này cho thấy accessibility không phải một sự đánh đổi phục vụ một nhóm nhỏ với cái giá là làm phức tạp cho số đông, mà thường là những cải thiện làm sản phẩm tốt hơn cho tất cả. Nhiều nguyên tắc của thiết kế tiếp cận trùng với nguyên tắc của thiết kế tốt nói chung: rõ ràng, đơn giản, linh hoạt. Nhận ra rằng đầu tư vào khả năng tiếp cận thường mang lại lợi ích cho toàn bộ người dùng, không chỉ một nhóm, thay đổi cách nhìn về nó từ một gánh nặng cho thiểu số thành một sự nâng cấp cho tất cả.
Những rào cản phổ biến
Để hiểu accessibility cụ thể hơn, hãy xem những rào cản phổ biến khiến một sản phẩm khó dùng cho một số người. Chữ quá nhỏ hay tương phản kém khiến người mắt yếu khó đọc. Một giao diện chỉ dùng được bằng chuột loại trừ người không dùng chuột được. Hình ảnh không có mô tả thay thế khiến công cụ đọc màn hình không truyền đạt được nội dung cho người khiếm thị. Video không có phụ đề loại trừ người khiếm thính. Những thao tác phức tạp hay đòi hỏi phản xạ nhanh gây khó cho nhiều người.
Những rào cản này thường không phải do cố ý mà do người thiết kế không nghĩ tới sự đa dạng của người dùng. Điều đáng mừng là phần lớn chúng có thể tránh được bằng những nguyên tắc thiết kế không quá phức tạp, nếu được nghĩ tới. Nhận diện những rào cản phổ biến này giúp thấy accessibility không phải một lĩnh vực bí ẩn mà là việc tránh những sai lầm cụ thể và áp dụng những thực hành tốt. Khi những rào cản này được nhận ra và xử lý, sản phẩm mở ra cho nhiều người hơn mà không đòi hỏi nỗ lực khổng lồ, chỉ đòi hỏi sự chú ý và ý thức về sự đa dạng của người dùng.
Lợi ích kinh doanh của accessibility
Ngoài khía cạnh đúng đắn về đạo đức, accessibility mang lại những lợi ích kinh doanh thật. Rõ ràng nhất là mở rộng lượng người dùng tiềm năng: khi sản phẩm dùng được cho nhiều người hơn, bạn tiếp cận được nhiều khách hàng hơn, bao gồm cả một nhóm đáng kể vốn bị loại trừ bởi những sản phẩm không tiếp cận được. Đây là một thị trường thật mà nhiều doanh nghiệp bỏ lỡ.
Ngoài ra, như đã nói, những cải thiện về khả năng tiếp cận thường nâng cao trải nghiệm cho tất cả người dùng, làm sản phẩm tốt hơn nói chung. Accessibility cũng thường cải thiện những khía cạnh kỹ thuật khác của sản phẩm và có thể có lợi cho việc được tìm thấy trên công cụ tìm kiếm. Và ngày càng, nó là một phần của việc xây dựng một thương hiệu có trách nhiệm và bao trùm, điều mà khách hàng ngày càng coi trọng. Tổng hợp lại, đầu tư vào khả năng tiếp cận không phải một khoản chi từ thiện mà là một quyết định kinh doanh khôn ngoan mang lại nhiều lợi ích, từ mở rộng thị trường tới cải thiện sản phẩm và thương hiệu.
Những nguyên tắc nền tảng
Dù chi tiết kỹ thuật là việc của người làm, có vài nguyên tắc nền tảng của accessibility mà người chủ nên biết tồn tại. Nguyên tắc về sự cảm nhận được, đảm bảo thông tin được trình bày theo cách mọi người có thể tiếp nhận, chẳng hạn có mô tả thay thế cho hình ảnh và tương phản đủ cho chữ. Nguyên tắc về sự thao tác được, đảm bảo sản phẩm dùng được bằng nhiều cách, không chỉ một cách duy nhất như chuột.
Nguyên tắc về sự dễ hiểu, đảm bảo cách dùng rõ ràng và không gây bối rối. Và nguyên tắc về sự tương thích, đảm bảo sản phẩm hoạt động với những công cụ hỗ trợ mà người khuyết tật dùng. Những nguyên tắc này định hình một sản phẩm mà nhiều người có thể dùng, và chúng không đòi hỏi sự phức tạp khổng lồ mà chủ yếu đòi hỏi sự chú ý và ý thức. Với tư cách người chủ, bạn không cần hiểu chi tiết cách áp dụng chúng, nhưng biết rằng chúng tồn tại giúp bạn hỏi đội làm liệu sản phẩm có được thiết kế với khả năng tiếp cận trong đầu hay không.
Khía cạnh pháp lý và đạo đức
Ngày càng có nhiều nơi trên thế giới đưa ra những yêu cầu pháp lý về khả năng tiếp cận của các sản phẩm số, đặc biệt với những dịch vụ công hay những doanh nghiệp lớn. Dù bối cảnh pháp lý khác nhau tùy nơi, xu hướng chung là accessibility ngày càng được coi trọng và trong một số trường hợp trở thành yêu cầu bắt buộc. Bỏ qua nó có thể trở thành một rủi ro pháp lý bên cạnh việc bỏ lỡ cơ hội kinh doanh.
Bên cạnh khía cạnh pháp lý, có một khía cạnh đạo đức đơn giản: xây dựng những sản phẩm loại trừ một số người chỉ vì họ có khiếm khuyết là điều nên tránh khi có thể tránh được. Trong một thế giới mà công nghệ số ngày càng thiết yếu cho cuộc sống, việc đảm bảo mọi người đều tiếp cận được nó là một trách nhiệm. Một doanh nghiệp coi trọng accessibility vừa tránh được rủi ro pháp lý vừa thể hiện một giá trị đúng đắn, và cả hai đều đáng giá. Nhìn accessibility qua cả lăng kính pháp lý lẫn đạo đức giúp thấy nó không phải một tùy chọn có thể bỏ qua mà là một phần của việc làm sản phẩm một cách có trách nhiệm.
Bắt đầu với accessibility từ đâu
Nếu bạn muốn cải thiện khả năng tiếp cận của sản phẩm, tin tốt là bạn không cần làm mọi thứ hoàn hảo cùng lúc. Hãy bắt đầu từ những cải thiện cơ bản mang lại lợi ích lớn nhất: đảm bảo chữ đủ lớn và tương phản tốt, hình ảnh có mô tả thay thế, sản phẩm dùng được không chỉ bằng chuột, và cách dùng rõ ràng. Những cải thiện nền tảng này đã mở cửa sản phẩm cho nhiều người hơn đáng kể.
Quan trọng hơn cả những cải thiện cụ thể là đưa ý thức về khả năng tiếp cận vào quá trình thiết kế và phát triển ngay từ đầu, thay vì cố thêm vào sau. Giống như bảo mật, accessibility rẻ hơn và hiệu quả hơn nhiều khi được tính từ đầu so với khi vá vào một sản phẩm đã hoàn thiện. Khi khả năng tiếp cận trở thành một phần tự nhiên của cách bạn nghĩ về sản phẩm, nó không còn là một gánh nặng thêm mà trở thành một phần của việc làm sản phẩm tốt cho mọi người. Bắt đầu từ những bước cơ bản và xây dựng ý thức này là cách thực tế để làm sản phẩm của bạn bao trùm hơn.
Ở Microads, chúng tôi đưa khả năng tiếp cận vào quá trình thiết kế ngay từ đầu, để sản phẩm của bạn mở cửa cho nhiều người dùng hơn và tránh những rào cản không đáng có. Nếu bạn muốn web hay app của mình ai cũng dùng được, hãy gọi 0919 788 815 hoặc trao đổi với chúng tôi qua khanhn@microads.vn.
